ماشین توافق دولت اوباما در تنگنای کنگره و اسراییل

11 سال مذاکره پر فراز و نشیب و ده‌ها جلسه بی فرجام، روایت صریح و ساده پرمناقشه ترین و بحث برانگیزترین پرونده مفتوح عرصه دیپلماسی جهانی است؛ پرونده‌‌ای که صورت مساله ساده‌‌ای دارد. صلح آمیز بودن یا نبودن پرونده هسته‌‌ای محل بحث است و به طور دقیق نکته اینجاست که منازعات بیرونی، کشاکش‌های ژئوپلتیکی چند دهه‌ای، موقعیت سوق الجیشی ایران در هارتلند انرژی جهان، منازعات منطقه‌‌ای و تعارضات ایدئولوژیکی و همچنین تخاصم بنیادین با رژیم اسرائیل جملگی ازمولفه‌هایی هستند که دراین پرونده دخیل و سهیم شده‌اند و کار را تا بدین جا به درازا کشانده‌اند.  پس از چندین سال محمد جواد ظریف وزیر امورخارجه مسئول مستقیم پیشبرد مذاکرات شد و از همان آغازین گام اعلام داشت که به دور از هر حاشیه پردازی در راستای احقاق حقوق حقه ایران گام برداشته و با پیگیری رویکرد تعامل سازنده در راستای اعتمادسازی متقابل و حل و فصل این منازعه گام برخواهد داشت. نتیجه این رویکرد خیره کننده بود، فرآیندی که خود ظریف از آن به معجزه یاد می‌کند. تیم دیپلماتیک ایران در نیویورک و سپس طی دو دور مذاکرات در ژنو، بیش از تمامی سال‌های سپری شده توانست مذاکره را به نقطه غایی نزدیک کرده و تحولاتی شگرف رقم بزند اما دست‌هایی نگذاشت که مهر اختتام بر این پرونده بخورد، بازهم منازعات بیرونی سایه اش را بر سر پرونده هسته‌‌ای گستراند و توافق نهایی حاصل نشد و موضوع به دور تازه مذاکرات رهنمون شد.

معجزه آقای دیپلمات چه بود؟

شاید برای بسیاری این سوال مطرح شود که چرا کاری که در چندین و چند سال به فرجام نرسیده و هیچ چشم انداز روشنی نمی‌شد برای آن متصور بود به یکباره و طی چند دور مذاکره، دیگرگونه شده و تا آستانه توافق نهایی پیش رفت؟ پاسخ ساده است، ظریف و تیم هسته‌‌ای تازه ایران با صدای واحد و انسجام درونی تمام عیارو بی سابقه با کوله باری اطمینان بخش پای به آوردگاه مذاکرات گذاشتند و این پیام را به جهان مخابره کردند که با دستان پر پا به مذاکره می‌گذارند و البته چند دستور العمل ساده را نیز حین کار رعایت کردند. طی چند سال دو طرف هر کدام به دلایلی مذاکره به صرف مذاکره را در پیش گرفته یا لااقل ضرورت آنی برای پایان بخشی به مجادله پیش آمده را احساس نمی‌کردند. ایران در سال‌های آغازین که در پی تکمیل چرخه سوخت هسته‌‌ای بوده و از طرف دیگر فشار محسوسی را احساس نمی‌کرد قاعدتا ضرورت عاجلی هم برای پایان بخشی به مذاکرات نمی‌دید و بعد از آن نیز طرف غربی که دلخوش به تحریم‌های یکجانبه و پرفشار بود فکر می‌کرد که به درازا انجامیدن مذاکرات برای طرف ایرانی هزینه بر است نه آنها، این بود که مذاکرات تا بدین جا به طول انجامید اما ظریف با صراحت اعلام داشت که طرف ایرانی خواستار زدودن تحریم هاست و در این راستا از موضع برابر به اعتماد سازی برای طرف خارجی هم اعتنا دارد و برنامه صلح آمیز هسته‌‌ای نیز به کنار نهاده نخواهد شد و با این وصف مشخص کرد که جایی برای مانور بیهوده و صرف وقت و انرژی زائد وجود ندارد. در ادوار قبلی بازی‌های رسانه‌‌ای و غلتیدن در چنبره پروپاگانداهای بی حاصل یکی از دلایل عدم رسیدن به توافق بود که ظریف با محرمانه کردن مذاکرات این حربه را از دست بسیاری خارج ساخت. در ادوار قبلی موضوعات منطقه‌‌ای و حاشیه‌‌ای در مذاکرات ایران و 1+5 مطرح می‌شد که ظریف یگانه تمرکز را روی موضوع هسته‌‌ای گذاشته و اجازه طرح موضوعات دیگر را نداد. حال به نظر می‌رسد فشار اسرائیلی‌ها طرف غربی را باز به حاشیه سازی برده و تکرار مکررات گذشته را موجب شده است.

عدم صدای واحد و بازی با کلمات

تیم دیپلماسی ایران با این اوصاف در نیویورک تحسین همگان را برانگیخت، در ژنو 1 برای اولین بار به بیانیه مشترک رسید و بالاخره در ژنو 2 تا مرز امضای توافق به پیشرفت، اما فرانسه به عنوان یکی ازاعضای 1+5 با تحریک اسرائیل و برخی مرتجعین منطقه‌‌ای علم مخالفت بلند کرد. این نکته را تمامی خبرنگاران حاضر در نشست مورد تاکید قرار داده و بر آن صحه گذاشتند و حتی شخص وزیر امور خارجه ایالات متحده نیز به صراحت از این رویکرد فرانسه گلایه کرد اما اکنون با گذشت چند روز از آن دور از مذاکرات لحن و حرف آمریکایی‌ها دچار تغییراتی شده است. سوزان رایس مشاور امنیت ملی آمریکا در آخرین اظهار نظر خود مدعی شد که این ایران بود که در مذاکرات ژنو از توافق نهایی سر باز زد! وی در ادامه اظهاراتش مدعی شد که فرانسوی‌ها در توافق کامل با آمریکا قرار دارند و یک طرح برای توافق روی میز قرار دارد. رایس همچنین در خصوص این توافق گفته است: این طرح دو مرحله‌‌ای بوده و ایرانی‌ها معتقدند برخی از مفاد آن کافی نیست. وی درادامه نیز تصریح داشته: فاز اول این طرح این است که ایران به مدت شش ماه پیشرفت برنامه هسته‌ای‌اش را متوقف کرده و عقب راندن را آغاز کند و آمریکا نیز پیشنهاد لغو تحریم‌های محدود، موقتی و برگشت‌پذیر را بدهد، طوری که «معماری تحریم‌ها» دست نخورده باقی بماند. تمامی این سخنان ضد و نقیض درحالی است که وزیر خارجه فرانسه خود نیز در همان موعد مذاکرات با صراحت اعلام داشته بود که فرانسه مخالف توافق به عمل آمده میان آمریکا و دیگر کشورهای حاضر در نشست با ایران است و شروطی را مطرح ساخته بود. نکته جالب آنکه وزیر خارجه روسیه نیز با رد این ادعاها گفته است: ایران در مذاکرات ژنو پیشنهاد آمریکا درباره یک توافق هسته‌ای را پذیرفته بود، ولی اصلاحاتی که در آخرین لحظه صورت گرفت مانع رسیدن به توافق شد.

سردرگمی آشکار طرف غربی

البته ضدو نقیض گویی‌های مقامات غربی به همین جا ختم نمی‌شود، جان کری وزیر امورخارجه آمریکا در یک گفت و گوی تلویزیونی ضمن آنکه اتهامات همیشگی اش در خصوص رویکرد نظامی برنامه هسته‌‌ای ایران را اعلام داشت، در گفت‌وگو با نتانیاهو به وی اطمینان داده که آمریکا و رژیم صهیونیستی هر دو بر این عقیده‌اند که ایران نباید به سلاح هسته‌ای دست یابد. البته کری در ادامه نیز می‌گوید که دولت اوباما از کنگره می‌خواهد اعمال تحریم‌های جدید علیه ایران را در مدتی که مذاکرات ادامه دارد به تعویق بیندازد چرا که ایران احتمالا هرگونه تحریم جدید از جانب آمریکا را یک اقدام فاقد حسن نیت تلقی خواهد کرد. وزیر امور خارجه آمریکا پیش تر از این سخنان در گفت و گو با بی بی سی نیز تاکید کرده بود که در مذاکرات چند روز پیش ژنو قدرت‌های جهانی و ایران برای رسیدن به توافق بسیار نزدیک شده بودند. وی در ادامه نیز تصریح داشته بود که بخش کوچکی از دارایی‌های بلوکه شده ایران نیز ممکن است آزاد شود. او گفته است به اعضای کنگره این تضمین داده می‌شود که 95 درصد تحریم‌ها سر جای خود باقی است و اگر قرار باشد تحریم‌های تازه تصویب شود آمریکا شرکای خود را در مذاکرات از دست خواهد داد. رئیس جمهور ایالات متحده نیز در همین راستا از اعضای کنگره خواستار دادن فرصت و فضا برای رسیدن به توافق هسته‌‌ای با ایران شده و در تماس با اولاند و دیوید کامرون نیز از ارائه پیشنهاد یکپارچه 1+5 سخن گفته است.

توفیقات دور اول مذاکرات شبیه معجزه بود

وزیرخارجه کشورمان دررابطه با آینده مذاکرات با 1+5 گفت: ما از ابتدا می‌دانستیم این مذاکرات دشوار و زمان‌بر است؛ توفیق‌هایی در مذاکرات قبل حاصل شده بود که به خاطر آنها، امید این بود که مذاکرات به نتیجه برسد. البته آن توفیقات تقریبا شبیه معجزه بود که به این میزان پیشرفت کردیم؛ هنوز هم به نظر من، به‌رغم برخی مخالفت هایی که شد و با وجود اینکه مذاکرات بیشتر، بیش از آنکه بین ما و 1+5 باشد، داخل 1+5 بود، اما الحمدلله پیشرفت خوبی داشتیم. اگر اراده سیاسی و تمایل برای رسیدن به راه حل باشد، هنوز این امکان را داریم که به یاری خدا، در پایان دوره بعد به توافق برسیم یا اگر نیاز باشد، مقداری بیشتر مذاکره کنیم ولی مسیر رسیدن به یک تفاهم لااقل برای مرحله اول نسبتا وجود دارد و مسیر مشخص است. جماران نوشت؛ وی افزود: امیدوایم که بتوانیم به نتیجه برسیم. آنچه در داخل توقع داریم این است که همیشه صداقت و توجه به منافع ملی وجود داشته باشد و بر این اساس کار را پیش ببریم.

در نهایت...

آنچه مشخص است این که تمامی طرف‌ها به پیشرفت در مذاکرات اذعان و تاکید دارند اما از آنجا که فشارهای مضاعفی از سوی رژیم اسرائیل و لابی قدرتمند این در کنگره بر دولت اوباما وارد است، آنان می‌خواهند ضمن آنکه نگرانی‌های آن طیف را نادیده نگیرند با دادن برخی امتیازات به طرف ایرانی از مذاکرات با دست پر خارج شوند؛ چیزی که به نظر می‌رسد جمع آوری آن سخت و بسیار مشکل باشد چرا که طرف ایرانی بارها و با صراحت اعلام داشته که در ازای اقدامات و گام‌های عملی خود در یک فضای تعاملی خواستار زدودن تحریم‌هاست؛ نکته‌‌ای که وزیر خارجه کشورمان نیزدر آخرین اظهار نظر خود بدان اشاره کرده و گفته است: هرگونه توافقی که مورد رضایت ایران نباشد و حقوق مردم ایران را به رسمیت نشناسد و هم‌چنین بر احساس احترام متقابل و موضع برابر نباشد، شانسی برای موفقیت ندارد چرا که مردم ایران و نمایندگان‌شان نمی‌توانند هیچ چیز جز احترام را بپذیرند. وی در پایان نیز تصریح داشته که به آینده مذاکرات امیدوار است اما این امیدواری مخالف این نیست که با چشم باز و با واقع‌بینی حرکت کنیم. حال باید دید آمریکایی‌ها و دیگر طرف‌های غربی می‌توانند به دور از کارشکنی‌ها و زیاده خواهی‌های اسرائیلی‌ها بر اساس منافع متقابل به یک توافق برسند یا باز حاشیه‌ها سایه اش را بر متن مذاکرات مستولی خواهد کرد.